Γράφει ο δρ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Γ. ΧΡΕΛΙΑΣ, μαιευτήρας-χειρουργός γυναικολόγος, λέκτορας Γ' Μαιευτικής- Γυναικολογικής Κλινικής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΝ ΑΤΤΙΚΟΝ

Οικογενειακή φύλαξη και δημόσια δωρεά
Τα τελευταία χρόνια, ένας συνεχώς αυξανόμενος αριθμός τοκετών στη χώρα μας συνοδεύεται από τη συλλογή και φύλαξη βλαστοκυττάρων από τον ομφάλιο λώρο. Η φύλαξη των βλαστοκυττάρων είναι στις περισσότερες περιπτώσεις «οικογενειακή», δηλαδή το πολύτιμο βιολογικό υλικό που συλλέγεται κατά τον τοκετό, φυλάσσεται σε ιδιωτικές τράπεζες, με σκοπό να χρησιμοποιηθεί σε περίπτωση που ένα μέλος της οικογένειας χρειαστεί μεταμόσχευση.
Η οικογενειακή/ιδιωτική φύλαξη διασφαλίζει ότι τα βλαστοκύτταρα του παιδιού αποθηκεύονται για χρήση από τα μέλη της οικογένειας, σε περίπτωση εμφάνισης μια σοβαρής ασθένειας στο μέλλον. Τα βλαστοκύτταρα που φυλάσσονται σε ιδιωτική τράπεζα ανήκουν στην οικογένεια και χρησιμοποιούνται μόνο από αυτή. Στη δημόσια φύλαξη, τα βλαστοκύτταρα φυλάσσονται με σκοπό να δοθούν για μεταμόσχευση αν κάποιος άνθρωπος εκτός της οικογένειας τα χρειαστεί. Τα βλαστοκύτταρα που φυλάσσονται σε δημόσια τράπεζα δεν ανήκουν στην οικογένεια και η οικογένεια πιθανότατα θα χρειαστεί να αναζητήσει συμβατό δότη σε περίπτωση που κάποιο μέλος της νοσήσει και χρειαστεί μεταμόσχευση στο μέλλον (η πιθανότητα να βρεθεί συμβατός δότης από δημόσια τράπεζα υπολογίζεται σε 1:30.000).
Αυτό που πρέπει να αναφερθεί είναι ότι, σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, το ποσοστό επιβίωσης των ασθενών που έχουν δεχτεί μόσχευμα βλαστικών κυττάρων από αδερφό/ή (κύτταρα δηλαδή που προέρχονται από ιδιωτική/οικογενειακή τράπεζα φύλαξης βλαστοκυττάρων), ένα χρόνο μετά τη μεταμόσχευση, είναι περίπου 63%. Η χρήση βλαστικών κυττάρων μη συγγενούς δότη (κύτταρα δηλαδή που προέρχονται από κάποια δημόσια τράπεζα) μειώνει το παραπάνω ποσοστό σε 29%.
Επομένως, οι δημόσιες τράπεζες, αν και επιτελούν ένα σημαντικό έργο, μπορούν να συμβάλουν στην εύρεση ενός δείγματος κατάλληλου προς μεταμόσχευση αλλά όχι του ιδανικότερου για κάθε συγκεκριμένη περίπτωση. Ομως όταν το θέμα είναι η επιβίωση ενός ανθρώπου, η εύρεση του «τέλειου» μοσχεύματος κρίνεται καθοριστικής σημασίας. Οι οικογένειες που αποφασίζουν να φυλάξουν τα βλαστικά κύτταρα των παιδιών τους επιθυμούν να εξασφαλίσουν τη μέγιστη πιθανότητα επιβίωσης αν τα κύτταρα αυτά χρειαστούν και όχι απλώς «μία» πιθανότητα. Τα παραπάνω συνηγορούν υπέρ της οικογενειακής φύλαξης βλαστοκυττάρων.

Χρήση των βλαστοκυττάρων σε αυτόλογες μεταμοσχεύσεις
Αυτόλογη είναι η μεταμόσχευση κατά την οποία τα βλαστικά κύτταρα μεταμοσχεύονται στον ίδιο τον άνθρωπο από τον οποίο συλλέχθηκαν. Βλαστικά κύτταρα ομφάλιου λώρου τα οποία προέρχονται από το ίδιο το παιδί παρουσιάζουν σημαντικά πλεονεκτήματα έναντι των βλαστικών κυττάρων που προέρχονται από άλλα άτομα. Για παράδειγμα:
Ο μειωμένος κίνδυνος «αντίδρασης του μοσχεύματος έναντι του δέκτη» (graft-versus-host-disease ή GVHD) είναι η κύρια αιτία θανάτου σε ασθενείς στους οποίους γίνεται μεταμόσχευση βλαστικών κυττάρων. Το αίμα του ομφάλιου λώρου έχει λιγότερα λειτουργικά ώριμα Τ λεμφοκύτταρα (τα κύτταρα είναι «ανοσολογικά ανώριμα»), με αποτέλεσμα να υπάρχει μικρή πιθανότητα εμφάνισης της παραπάνω αντίδρασης, ιδιαίτερα σε συγγενικούς δέκτες.

Η άμεση διαθεσιμότητα
Η πιθανότητα τα κύτταρα να έχουν μολυνθεί με οποιοδήποτε ιό, ιδιαίτερα με τον κυτταρομεγαλοϊό και τον ιό Epstein-Barr, είναι ουσιαστικά ανύπαρκτη. Είναι τεκμηριωμένο επιστημονικά ότι τα αρχέγονα κύτταρα, που δεν είναι μολυσμένα με ιούς, παρέχουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα για όλους τους ασθενείς που χρειάζονται μεταμόσχευση.

Κανένας κίνδυνος κατά τη συλλογή
Δεν απαιτείται πολλή προετοιμασία και μεγάλη επιδεξιότητα στη συλλογή. Η συλλογή δεν είναι επεμβατική διαδικασία. Αντίθετα η συλλογή του μυελού των οστών μπορεί να είναι επικίνδυνη, επώδυνη και δυνατό να αποβεί επιβλαβής για το δότη. Η συλλογή του αίματος του ομφάλιου λώρου είναι μια τεχνικά απλή διαδικασία, η οποία δεν ενέχει κανένα κίνδυνο για την υγεία της μητέρας ή του νεογνού και συνάδει με τη μαιευτική πρακτική.
Για τη δημιουργία του καρκίνου απαιτούνται πολλαπλές μεταλλαγές στο DNA που υπάρχει στα κύτταρα και το οποίο φέρει τη γενετική μας ταυτότητα. Συνήθως, η πρώτη μεταλλαγή εμφανίζεται σε ένα κύτταρο, αλλά δύο ή και περισσότερες μεταλλαγές, σε αντίστοιχο αριθμό γονιδίων, θα χρειαστούν για να γίνει το κύτταρο αυτό καρκινικό και στη συνέχεια μεταστατικό. Συνήθως οι άνθρωποι που έχουν προδιάθεση για κάποιας μορφής καρκίνο, φέρουν ήδη την πρώτη μεταλλαγή. Αν όμως δεν γίνουν οι επόμενες μεταλλαγές, τότε το κύτταρο δεν θα γίνει ποτέ καρκινικό.
Αντίστοιχα, για την εκδήλωση της λευχαιμίας απαιτούνται δύο συνεχείς μεταλλάξεις στο γενετικό υλικό ενός αρχέγονου αιμοποιητικού κυττάρου. Η πρώτη μετάλλαξη προσδίδει αυτό που ονομάζουμε προδιάθεση για την εμφάνιση της λευχαιμίας, με άλλα λόγια δηλαδή θα μπορούσαμε να πούμε ότι οδηγεί στη δημιουργία προλευχαιμικών κλώνων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα κύτταρα αυτά είναι λευχαιμικά. Για να γίνει το κύτταρο καρκινικό (δηλαδή για να εμφανιστεί λευχαιμία) απαιτείται και μια δεύτερη μετάλλαξη. Εάν λοιπόν η πρώτη μετάλλαξη συμβεί στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης του εμβρύου πριν από τη γέννηση (ή ήδη προϋπάρχει στο έμβρυο ως κληρονομική προδιάθεση), τότε και στο αίμα του ομφαλίου λώρου θα κυκλοφορούν προλευχαιμικοί κλώνοι. Το εκπληκτικό όμως είναι ότι, από τις 100 περιπτώσεις παιδιών με προλευχαιμικούς κλώνους (δηλαδή παιδιά που έχουν προδιάθεση για λευχαιμία), μόνο το ένα παιδί θα προχωρήσει στη δεύτερη μετάλλαξη και θα αναπτύξει τη λευχαιμία (ποσοστό 1%). Οι προλευχαιμικοί κλώνοι στα υπόλοιπα παιδιά σιγά σιγά καταστρέφονται από το αμυντικό τους σύστημα και τελικά εξαφανίζονται από την κυκλοφορία του.
Χιλιάδες αυτόλογες μεταμοσχεύσεις βλαστικών κυττάρων πραγματοποιούνται κάθε χρόνο για την αντιμετώπιση αιματολογικών παθήσεων και κακοηθειών. Για την ακρίβεια, το 57,5% των Μεταμοσχεύσεων Αιμοποιητικών Κυττάρων που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα με προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα μυελού των οστών είναι αυτόλογες (στοιχεία 2002). Ανάλογα είναι τα στοιχεία και για την Ευρώπη. Βάσει του ΕΒΜΤ (European Bone Marrow Transplantation Society) το 63,2% των μεταμοσχεύσεων στην Ευρώπη είναι επίσης αυτόλογες.
Λανθασμένα επομένως έχει δημιουργηθεί η εντύπωση ότι όταν η λευχαιμία (ή κάποια άλλη μορφή καρκίνου) εμφανίζεται νωρίς σε παιδική ηλικία, προϋπάρχουν λευχαιμικοί κλώνοι ήδη στο αίμα του πάσχοντος παιδιού, άρα και στο ομφαλοπλακουντιακό αίμα (δηλαδή το ομφαλοπλακουντιακό αίμα φέρει ήδη την ασθένεια μέσα του). Αν ίσχυε αυτό, τότε θα υπήρχε κίνδυνος να μεταφερθεί η ασθένεια και από το ομφαλικό αίμα τρίτου δότη (δηλαδή από ομφαλικό αίμα που προέρχεται από δημόσια τράπεζα) ο οποίος ενδεχομένως θα νοσήσει αργότερα! Θα έπρεπε λοιπόν να ελέγχονται όλα τα δείγματα των δημοσίων τραπεζών που προορίζονται για αλλογενή μεταμόσχευση για την ύπαρξη «λευχαιμικών κλώνων», κάτι που όμως δεν γίνεται σε καμία δημόσια τράπεζα στον κόσμο. Και ο λόγος είναι γιατί, απλά, η πιθανότητα να προϋπάρχει η ασθένεια στο ομφαλοπλακουντιακό αίμα θεωρείται πολύ μικρή, σχεδόν αμελητέα.
Βεβαίως, τα βλαστικά κύτταρα του ομφαλοπλακουντιακού αίματος όντως δεν αποτελούν κατάλληλο μόσχευμα για τις κληρονομικές ασθένειες που έχουν γενετικά αίτια και τα βλαστοκύτταρα αποδεδειγμένα φέρουν την ασθένεια (π.χ. στην περίπτωση μεσογειακής αναιμίας). Στις περιπτώσεις αυτές το ιδανικότερο μόσχευμα είναι βλαστοκύτταρα ομφαλοπλακουντιακού αίματος από συγγενή που παρουσιάζει έστω και μερική ιστοσυμβατότητα. Το γεγονός αυτό επίσης συνηγορεί υπέρ της ιδιωτικής/οικογενειακής φύλαξης, αφού στην περίπτωση που έχουν φυλαχτεί βλαστοκύτταρα ομφάλιου λώρου, αυτά αποτελούν το ιδανικότερο μόσχευμα για κάποιο μέλος της οικογένειας.